دو رودخانه

صحنه‌ی نخست · اصفهان

رودی که مُرد

زیرِ طاق‌های پلِ خواجو، جایی که چهارصد سال مردمِ اصفهان پای در آب می‌گذاشتند، حالا شن است. زاینده‌رود — رودی که نامش یعنی «زاینده‌ی زندگی» — بیشترِ سال خشک است.

نوامبرِ ۲۰۲۱، هزاران کشاورز چادرهاشان را بر بسترِ خشکِ رود برپا کردند و فریاد زدند: «اصفهان نفس‌نفس می‌زند، زاینده‌رودمان را پس بدهید.» به گزارشِ الجزیره، خشکیِ رود مستقیم بر زندگیِ صدها هزار کشاورزِ استان سایه انداخته بود.

این خشکی، بلای آسمانی نبود. دهه‌ها سدسازیِ بی‌رویه، انتقالِ آب به صنایع و استان‌های همسایه، و حفرِ بی‌پایانِ چاه، رود را از پا درآورد؛ خشک‌سالی تنها ضربه‌ی آخر بود.

تا سالِ ۲۰۲۵ کار به «نقطه‌ی بی‌بازگشت» کشید. زمینِ زیرِ شهرِ تاریخی سالی تا سی سانتی‌متر فرومی‌نشیند و دیوارها ترک می‌خورند؛ تالابِ گاوخونی، مقصدِ رود، به کانونِ گردوغبار بدل شده است.

و اصفهان تنها نیست. دریاچه‌ی ارومیه در شمالِ غرب، زمانی بزرگ‌ترین دریاچه‌ی خاورمیانه، بیش از ۹۸ درصدِ آبش را از دست داده — و آب‌رسانی به تهران چنان بحرانی شده که سخن از جابه‌جاییِ پایتخت به میان آمده است.

صحنه‌ی دوم · نقب

رودی که ساختند

هزار کیلومتر آن‌سوتر، در صحرای نقب، بارانی نیست که کسی چشم‌به‌راهش بماند. با این‌همه، این خشک‌ترین گوشه‌ی اسرائیل، سبز است.

سالِ ۱۹۶۵، در کیبوتصِ هَتْصریم، مهندسی به نامِ سیمخا بلاس با کشاورزانِ آن‌جا قراردادی بست. بلاس سال‌ها پیش درختی را دیده بود که بی هیچ آبِ آشکار تناور مانده بود — آب، قطره‌قطره از لوله‌ای ترک‌خورده به ریشه‌اش می‌رسید.

از آن قرارداد، شرکتِ نِتافیم زاده شد و یک سال بعد نخستین قطره‌چکانِ تجاریِ جهان را ساخت: لوله‌ای که به‌جای غرق‌کردنِ زمین، هر بوته را با چند قطره در روز سیراب می‌کرد. امروز نتافیم در ۱۱۰ کشور کار می‌کند.

نقب اما فقط قطره‌چکان نبود؛ آب را دو بار زیست. فاضلابِ تل‌آویو تصفیه می‌شود و از تأسیساتِ شافدان به سمتِ مزارعِ نقب سرازیر می‌شود؛ بیش از نیمی از کشاورزیِ این کویر با همان آبِ بازچرخانده آبیاری می‌شود.

اسرائیل نزدیک به نود درصدِ فاضلابش را بازمی‌چرخاند — رتبه‌ی نخستِ جهان — و در سالِ ۲۰۲۲، هشتادوشش درصدِ آبِ آشامیدنی‌اش از نمک‌زداییِ آب دریا آمد. کم‌آبی، این‌جا، به مازاد بدل شد.

چرخش

همان آفتاب، دو تصمیم

دو کویر زیرِ یک آفتاب. تفاوت در ابر نبود، در انتخاب بود: یکی هر قطره را شمرد، دیگری رودی هزارساله را به سد و چاه و بی‌تدبیری سپرد.

و این تلخ‌ترین بخشِ ماجراست — چون ایران، خودْ سرزمینِ آب بود. کاریزِ ایرانی (قنات)، که آب را بی هیچ تلمبه‌ای از دلِ کوه به کویر می‌رساند، بیش از دو هزار و پانصد سال قدمت دارد و امروز در فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو ثبت است.

در همین اصفهان، چهارصد سال پیش شیخِ بهایی طوماری نوشت که آبِ زاینده‌رود را عادلانه و قطره‌به‌قطره میانِ آبادی‌ها تقسیم می‌کرد. ایران معلمِ آب بود؛ آن‌چه رود را کُشت نادانی نبود — بی‌تدبیریِ حاکمانی بود که میراثی دوهزارساله را بر باد دادند و سال‌ها به هشدارِ کارشناسانِ خودِ ایران پشت کردند.

و فردا

وقتی ایران آزاد شود… با هم

قطره‌چکان رازِ سربه‌مُهر نیست؛ دانشی است که می‌توان آموخت و آموزاند. این، کمکِ یک ناجی به یک قربانی نیست — دادوستدِ دو همسایه است: یکی که هزار سال آب را رام کرد، و دیگری که تازه‌ترین راه‌ها را یافت.

کوروش در ۵۳۸ پیش از میلاد یهودیان را آزاد کرد؛ این قرضِ کهن دوسویه است. «پیمان کوروش» می‌تواند مهندسانِ دو ملت را کنارِ هم بنشاند — تا روزی که ایران آزاد شود، با هم زاینده‌رود را بازگردانند و ارومیه را زنده کنند.

رود، روزی که مردمش آزاد باشند، باز خواهد گشت.