پیمان کوروش

در ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ (۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵)، گیلا گاملیئل — وزیرِ نوآوری، علم و فناوریِ اسرائیل — در روزنامهٔ جروزالم پست یادداشتی با عنوانِ «پیمان کوروش: آغازِ فصلی نو در روابطِ اسرائیل و ایران» منتشر کرد. در آن، از چارچوبی آماده برای صلحِ میانِ اسرائیل و ایرانِ آزادِ فردا نوشت.

گاملیئل نوشت که این ابتکار «تلاشی مشترک است میانِ دولتِ اسرائیل و کسانی که می‌کوشند دولتی انتقالی برپا کنند تا در فردایِ سقوطِ جمهوری اسلامی به مردمِ ایران خدمت کند»، و اینکه «رهبریِ آن با شاهزاده رضا کوروش پهلوی، فرزندِ آخرین شاهِ ایران، و تیمِ حرفه‌ایِ اوست». این پیمان، معاهده‌ای در حالِ اجرا نیست — سندی است که از پیش نوشته شده، برای صبحی که هنوز نیامده.

گاملیئل پنج اصلِ اعلام‌شده برای این پیمان برشمرد: احترامِ متقابل و حاکمیتِ ملی؛ واقع‌گرایی و سودِ دوجانبه؛ میراثِ تاریخیِ مشترک؛ چشم‌اندازی منطقه‌ای؛ و تمرکز بر مردم و امورِ شهروندی، نه بر امورِ نظامی.

نزدیک به یک سال بعد، در ۱۹ تیر ۱۴۰۵ (۱۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۶)، گاملیئل اعلام کرد که او و تیمِ پهلوی آماده‌سازیِ سند را به پایان رسانده‌اند و پیمان «آمادهٔ امضا» است — و امید داشت که نخست‌وزیر نتانیاهو پس از سقوطِ جمهوری اسلامی آن را امضا کند. این پیمان همچنان پیشنهادی آماده و مشروط به تغییرِ حکومت در تهران است؛ هنوز امضا نشده.

این نام، تزئین نیست. در سالِ ۵۳۸ پیش از میلاد، کوروشِ بزرگ بابل را گشود و به یهودیانِ تبعیدی اجازه داد به اورشلیم بازگردند و معبدشان را بازبسازند — نخستین کار از این دست در تاریخِ مکتوب. استوانهٔ کوروش در موزهٔ بریتانیا سیاستِ بازگشتِ او را ثبت کرده است؛ و کتابِ عزرا با فرمانِ او آغاز می‌شود: «چنین می‌گوید کوروش، پادشاهِ پارس… او مرا فرمان داده تا خانه‌ای برایش در اورشلیم بسازم» (عزرا ۱:۲).

به همین سبب است که این چارچوب بر پایهٔ «دادوستدِ متقابل» است، نه «نجات». ایران یک موردِ خیریه نیست که به باشگاهِ دیگری آورده شود؛ ملتی است که پادشاهش نخستین رهایی را رقم زد. وقتی شاهزاده رضا پهلوی در فروردینِ ۱۴۰۲ (آوریلِ ۲۰۲۳) بر دیوارِ ندبه دعا خواند، این قرض را آشکار کرد: «۲٬۵۰۰ سال پیش، کوروشِ بزرگ یهودیان را از اسارت آزاد کرد و به بازسازیِ معبدشان در اورشلیم یاری رساند»، و دعا کرد «برای روزی که مردمانِ نیکِ ایران و اسرائیل بتوانند دوستیِ تاریخیِ خود را از نو زنده کنند».

این قرض، رو به آینده هم جاری است. ایرانِ آزاد با نظامِ آبیِ در حالِ فروپاشی روبه‌روست؛ اسرائیل ژرف‌ترین دانشِ نمک‌زدایی و بازچرخانیِ پساب را در جهان دارد. هیچ‌کدام ناجیِ دیگری نیست — هر یک چیزی دارد که دیگری به آن نیاز دارد. شکلِ پیمانی میانِ برابرها همین است.