شهرِ استر

داستان در شوش آغاز می‌شود — پایتختِ زمستانیِ پادشاهانِ هخامنشی — در سدهٔ پنجم پیش از میلاد، در روزگارِ فرمانروایی که کتابِ مقدسِ عبری او را «اَخْشورش» می‌نامد و معمولاً همان خشایارشا دانسته می‌شود. دختری یهودی به نامِ «هَدَسّا»، که با نامِ پارسی‌اش «استر» شناخته‌تر است، پس از مرگِ پدر و مادرش به‌دستِ پسرعمویِ بزرگ‌ترش مردخای بزرگ می‌شود؛ کتابِ استر می‌گوید او «استر را به‌جای دخترِ خود گرفت» (استر ۲:۷). چون پادشاه در پیِ ملکه‌ای تازه است، استر برگزیده می‌شود — و به سفارشِ مردخای، قوم و تبارِ خود را پنهان نگه می‌دارد.

آن‌گاه هامان، وزیرِ بلندپایهٔ پادشاه، از مردخای دل‌آزرده می‌شود و آهنگِ نابودیِ همهٔ یهودیانِ امپراتوری را می‌کند و برای تعیینِ روزِ آن، قرعه — «پور» — می‌اندازد. این استر است که جلوِ او را می‌گیرد. به‌بهایِ جانش، ناخوانده نزدِ پادشاه می‌رود، فاش می‌کند که یهودی است، و هامان را رو در رو نام می‌برد. فرمان واژگون می‌شود؛ قومش رهایی می‌یابد. از همان قرعه‌هایی که هامان انداخت، نامِ جشنی می‌آید که یادِ آن رهایی است: پوریم (استر ۹:۲۶).

مهم است که این داستان از کدام سو خوانده شود. این حکایتِ یهودیانی نیست که از بیرون نجات یافته باشند؛ زنی یهودی است که از درونِ ایران، در مقامِ ملکهٔ آن و در پایتختِ خودِ آن، قومش را می‌رهاند. تاریخِ ایران و تاریخِ یهود اینجا همسایه نیستند — یک رشته‌اند، که بر تخت به هم تنیده‌اند.

کتابِ استر در شوش می‌گذرد، اما آرامگاه صدها کیلومتر شمال‌تر است، در همدان — نامِ امروزیِ «هگمتانه» (اکباتان)، پایتختِ تابستانیِ پادشاهانِ ماد و سپس هخامنشی، و یکی از کهن‌ترین شهرهایِ پیوسته‌مسکونِ ایران. بنا بر سنتِ یهودیانِ ایران، پس از سقوطِ هامان خطر از میان نرفت؛ مردخای و استر شوش را ترک کردند و رو به شمال رفتند، و همان‌جا، در همدان، در کهن‌سالی درگذشتند و به خاک سپرده شدند.

شناساییِ این مکان کهن است. بنیامینِ تودلایی، جهانگردِ یهودیِ سدهٔ دوازدهم، به این ناحیه رسید و ثبت کرد که در شهرِ ماد، پیشِ روی یکی از کنیسه‌هایش، «مردخای و استر مدفون‌اند» — کهن‌ترین گواهیِ مکتوبی که این گورها را به این مکان پیوند می‌دهد. بنایی که امروز برپاست از آن هم تازه‌تر است: میراثِ فرهنگیِ ایران، ساختمانِ آجریِ کنونی را به دورهٔ ایلخانی (سدهٔ سیزدهم–چهاردهم) بازمی‌گرداند، که بر زیارتگاهی کهن‌تر ازنو ساخته شده است.

پشتِ درِ گرانیتی، تالار زیرِ گنبدی آجری باز می‌شود — زائری در سدهٔ نوزدهم ثبت کرده که گنبد نزدیک به پانزده متر بالا می‌رفت و روزگاری با کاشیِ آبی پوشیده بود که بیشترش دیرزمانی است فروریخته. دو صندوقِ چوبیِ کنده‌کاری‌شده کنارِ هم آرمیده‌اند، که پایینشان با چوبِ ماهونِ سرخ‌فامِ صیقلی و نقشِ هندسی پوشانده شده و تا اندازهٔ قدِ یک آدم بالا می‌آید. یهودیانِ ایران می‌گویند این‌ها گورِ استر و مردخای‌اند.

بر دیوارها و بر بالایِ صندوق‌ها خطِ عبری کشیده شده — آیه‌هایی که یک‌راست از کتابِ استر برداشته شده‌اند. یکی می‌خوانَد: «مردی یهودی در دژِ شوش بود که نامش مردخای بود» (استر ۲:۵)؛ دیگری از «استر، دخترِ اَبیحایل… برای تأییدِ این نامهٔ دومِ پوریم» یاد می‌کند (استر ۹:۲۹). گنجه‌ای طومارِ تورایی را در خود دارد که می‌گویند نزدیک به سه سده قدمت دارد. این بنا یک شیءِ موزه‌ای نیست؛ زیارتگاهی زنده است، ثبت‌شده در فهرستِ آثارِ ملیِ ایران، که نسل‌به‌نسل به‌دستِ جامعهٔ یهودیِ همان شهر نگه‌داری شده است.

تا هرجا که حافظه یاری می‌کند، این مکان مهم‌ترین زیارتگاهِ یهودیانِ ایران بوده — و برای شماری از مسیحیانش نیز. در سراسرِ سال می‌آیند، اما بیش از همه در پوریم، آن‌گاه که خانواده‌ها در آن تالارِ کوتاه گرد می‌آیند تا مگیلا، همان طومارِ استر، را بخوانند؛ آن‌قدر نزدیک به زنی که داستان از آنِ اوست که نزدیک‌تر نمی‌شود. خواندنِ داستانِ او، چند قدم دورتر از جایی که سنت پیکرش را همان‌جا می‌داند، نزدیک‌ترین چیزی است که دیاسپورا به سرچشمهٔ این جشن نگه داشته است.

جامعه‌ای که از این آرامگاه پاسداری می‌کند، یکی از کهن‌ترین جوامعِ یهودی در جهان است، که ریشه‌هایش در فلاتِ ایران تا تبعیدِ بابل و روزگارِ کوروش پس می‌رود. متولیانش قرن‌هاست که آن درِ گرانیتی را برای زائران می‌گردانند. همین پایداری، استدلالِ خاموشِ این مکان است: زیارتگاهی یهودی، در قلبِ ایران، به‌دستِ ایرانیان نگه‌داری‌شده — گواهی از سنگ بر اینکه این دو مردم هرگز با هم بیگانه نبودند.